Tại sao giá xăng giảm mà giá dầu nhớt không giảm

Việc giá xăng giảm nhưng giá dầu nhớt không giảm, hoặc giảm rất chậm và ít hơn nhiều, là một hiện tượng phổ biến trên thị trường và khiến nhiều người tiêu dùng thắc mắc. Mặc dù cả hai đều là sản phẩm có nguồn gốc từ dầu thô, nhưng cơ chế định giá và các yếu tố ảnh hưởng đến chúng lại rất khác nhau.

Dưới đây là những lý do chính giải thích cho sự khác biệt này:

1. Sự khác biệt về thành phần chi phí

• Xăng: Chi phí dầu thô chiếm một tỷ trọng rất lớn trong giá thành xăng thành phẩm (khoảng 40-50% tùy thời điểm và quốc gia). Do đó, khi giá dầu thô thế giới biến động, giá xăng thường phản ứng rất nhanh và mạnh theo cùng hướng.

• Dầu nhớt: Giá dầu thô chỉ là một phần chi phí nguyên liệu. Dầu nhớt là một sản phẩm kỹ thuật cao, được pha trộn từ dầu gốc (base oil – chiếm 80-90%) và các chất phụ gia (additives – chiếm 10-20%).

  • Phụ gia: Đây là các hợp chất hóa học đắt tiền (như chất chống mài mòn, chất tẩy rửa, chất chống oxy hóa, chất cải thiện chỉ số độ nhớt…). Chi phí phụ gia thường rất cao và không hề giảm theo giá dầu thô, thậm chí còn tăng do chi phí nghiên cứu và sản xuất hóa chất.

  • Dầu gốc tổng hợp: Ngày nay, nhiều loại dầu nhớt hiện đại sử dụng dầu gốc tổng hợp, vốn được sản xuất qua các quy trình hóa học phức tạp, không phụ thuộc trực tiếp vào biến động ngắn hạn của giá dầu thô khoáng.

2. Quy trình và thời gian sản xuất (Độ trễ của thị trường)

• Quá trình chưng cất: Trong một nhà máy lọc dầu, xăng là phân đoạn nhẹ, được chưng cất và đưa ra thị trường tương đối nhanh.

• Quá trình sản xuất nhớt phức tạp: Dầu nhớt cần các phân đoạn dầu nặng hơn, sau đó phải trải qua nhiều công đoạn tinh chế sâu (như tách sáp, tách nhựa, hydrocracking…) để tạo ra dầu gốc chất lượng. Sau đó mới đến khâu pha trộn phụ gia phức tạp. Quy trình này mất nhiều thời gian hơn, tạo ra độ trễ (time lag) lớn hơn. Nhớt bạn mua hôm nay có thể được sản xuất từ dầu gốc được mua cách đây vài tháng với mức giá cao.

3. Chi phí ngoài nguyên liệu chiếm tỷ trọng cao

Giá bán lẻ dầu nhớt bao gồm rất nhiều chi phí khác mà giá xăng ít chịu ảnh hưởng hơn hoặc có cách tính khác:

• Bao bì và đóng gói: Chai nhựa, xô, tem nhãn… Chi phí này khá ổn định và không giảm theo giá dầu.

• Logistics và phân phối: Vận chuyển hàng đóng gói nhỏ lẻ đến hàng ngàn điểm bán lẻ (gara, cửa hàng sửa xe) tốn kém hơn vận chuyển xăng bằng xe bồn đến trạm xăng.

• Marketing và thương hiệu: Các hãng dầu nhớt lớn (Castrol, Shell, Mobil, Total…) đầu tư rất nhiều vào quảng bá thương hiệu, nghiên cứu và phát triển (R&D).

• Lợi nhuận của các khâu trung gian: Hệ thống phân phối dầu nhớt có nhiều cấp (nhà nhập khẩu, nhà phân phối độc quyền, đại lý cấp 1, đại lý cấp 2, gara bán lẻ). Mỗi khâu đều cần duy trì biên lợi nhuận ổn định để tồn tại.

4. Cơ chế điều tiết giá của Nhà nước (Tại Việt Nam)

• Mặt hàng xăng dầu: Là mặt hàng chiến lược, ảnh hưởng trực tiếp đến an sinh xã hội và lạm phát, nên Nhà nước điều tiết giá rất chặt chẽ thông qua các kỳ điều hành (hiện tại là thứ Năm hàng tuần, Hàng ngày khi giá dầu thế giới chuyển biến nhanh). Khi giá cơ sở thế giới giảm, Nhà nước buộc các doanh nghiệp phải giảm giá bán lẻ (hoặc trích/chi Quỹ bình ổn).

• Mặt hàng dầu nhớt: Không nằm trong danh mục Nhà nước quản lý giá trực tiếp. Giá dầu nhớt hoàn toàn do các doanh nghiệp tự định đoạt dựa trên cung cầu, chi phí và chiến lược cạnh tranh của họ. Do đó, các doanh nghiệp thường không “vội vàng” giảm giá khi giá dầu thô vừa giảm để bảo vệ lợi nhuận và bù đắp các chi phí khác.

5. Yếu tố “Rockets and Feathers” (Tăng như tên lửa, giảm như lông hồng)

Đây là một hiện tượng tâm lý và kinh tế phổ biến trên thị trường bán lẻ:

• Khi chi phí tăng (giá dầu tăng): Các doanh nghiệp thường tăng giá rất nhanh (“tên lửa”) để tránh bị lỗ.

• Khi chi phí giảm (giá dầu giảm): Họ thường giảm giá rất chậm chạp (“lông hồng”) để tận dụng lợi nhuận cao hơn trong một khoảng thời gian, hoặc vì lo ngại giá dầu sẽ tăng trở lại ngay sau đó.

Tóm lại: Xăng là nhiên liệu sử dụng trực tiếp và có thành phần đơn giản hơn, bị Nhà nước quản lý giá chặt chẽ nên phản ứng nhanh với giá dầu thô. Dầu nhớt là sản phẩm kỹ thuật phức tạp với nhiều chi phí hóa chất phụ gia đắt tiền, chi phí phân phối lớn và do doanh nghiệp tự định giá, nên giá của nó ổn định hơn và ít chịu ảnh hưởng bởi biến động ngắn hạn của giá dầu thô.